Jan Werts vijftig jaar in Brussel: "Europa lost de problemen meestal wél op"

Deze zomer vijftig jaar geleden, ‘emigreerde’ ik van Den Haag naar Brussel. Een nabeschouwing op 143 analyses hier, sedert 2009.

Deze zomer is het vijftig jaar geleden dat ik als correspondent vanuit Den Haag naar Brussel ‘emigreerde’. Dat verliep toen nog via een tijdrovende douanecontrole bij de grensovergang Wuustwezel. Mooi moment om met deze nabeschouwing met voldoening mijn werk af te sluiten: vanaf 2009 inmiddels 144 analyses, hier te raadplegen.

In de loop der jaren zijn de 27 EU-landen verregaand gaan samenwerken. Zie bijvoorbeeld de afschaffing van hun nationale munten en zelfs van hun eeuwenoude nationale grenzen. Wie had dat vijftig jaar geleden gedacht? Tegelijk valt me al jaren echter op hoe strikt anderzijds de nationale hoofdsteden staan op het zoveel mogelijk handhaven van hun autonomie, hun zelfstandigheid. Dat is toch wel de paradox van de Europese integratie, haar interne strijdigheid. Het nationale belang staat bij de EU-27 landen dan ook áltijd voorop. Dat merk je bij de behandeling van echt ieder project, zowel de grote als de kleine. Die paradox, waarover je nooit hoort spreken, beheerst dagelijks het werk in Brussel, Straatsburg, Luxemburg, Frankfort (ECB). Belangrijk gevolg is dat de besluitvorming altijd moeizaam en traag verlopend zal zijn. 

Crises alom

De Europese Unie zit de afgelopen vijftien jaar continu in een crisis. Ze kleuren de nieuwsstroom uit Brussel. Maar als je het nauwkeurig bekijkt, weten de Europese leiders toch altijd weer een compromis te bereiken. En dat is verrassend en veel minder bekend. 

Na de Griekse eurocrisis (2010) volgde de zware Europese banken- en kredietcrises, gevolgd door de migratiecrisis, de Brexit (2017) met het vertrek van de Britten en dan COVID. Voor die crises bedacht de Europese Raad uiteindelijk toch een uniforme benadering. [i] Vervolgens zetten de Europese Commissie, de Europese Ministerraad en het Parlement in Straatsburg dat compromis om in gedetailleerde maatregelen. 

Door de komst van de Europese Raad is de nadruk bij de besluitvorming verschoven van het aanvankelijk sterk communautaire niveau [ii] naar dat van de nationale staten tezamen. Dat was al ’n idee van president de Gaulle (1959-1969). Zijn opvolger Macron lanceert in 2017 tevergeefs Europese strategische autonomie en krijgt nu eveneens volgers. 

Uit vrees voor destijds Frans-Duitse overheersing heeft Den Haag jarenlang geprobeerd die verschuiving tegen te houden. Dat is niet gelukt. Zeker vanaf het Verdrag van Lissabon (2009) heeft de Europese Raad, met voortaan een vaste voorzitter, de politieke leiding. Het Frans-Duitse koppel is ons wel tegemoetgekomen door die voorzitter bij voorkeur uit een van de kleinere landen te halen. Vandaag de Portugees António Costa, eerder de Belgen Charles Michel en Herman Van Rompuy.        

Compromissenfabriek

Uiteraard lopen de economische belangen, tradities, prioriteiten en politieke visies van de 27 EU-landen uiteen. Daarom is dat befaamde “Europese compromis” nooit de perfecte oplossing, dat kan gewoon niet. Europa komt bovendien in een crisis vaak pas tot handelen zodra de nationale leiders in nachtelijk beraad met de rug tegen de muur staan. [iii] Ze moeten dan allemaal wat toegeven. Europa dus als compromissenfabriek. 

Omdat de belangrijke besluiten pas na slopende marathonvergaderingen vallen, heb ik in de spelonken van het Brusselse Raadsgebouw menige nacht half slapend doorgebracht, wachtend tot de top in de vroege ochtend eindelijk eindigde. Het is daar al gebeurd dat een regeringsleider die niet wilde tegen stemmen even ’n plasje ging doen, opdat de 26 overblijvers “unaniem” konden instemmen!   

Ik kwam geleidelijk aan tot de conclusie dat het vaak besluiteloze Europa zelfs belang heeft bij crises. Pas dan komen de nationale politieke leiders vaak samen met de Commissievoorzitter tot ingrijpende, voorheen onhaalbare besluiten. Dat was bijvoorbeeld duidelijk bij de crises rond Griekenland en de euro en bij de bankencrisis. 

Bij hun streven om hoe-dan-ook te slagen leveren de leiders wel soms halfwerk af. Dat was het geval in de jaren negentig bij de gecompliceerde creatie van de gezamenlijke munt, de euro. Later brak de eurocrisis van 2010 uit, eerst rond Griekenland en later bij de banken alom over Europa. Als gevolg van die eurocrises is toen een pakket nationale bevoegdheden – waaraan de leiders aanvankelijk volop hechtten – toch aan de EU overgedragen. Sindsdien loopt de monetaire unie gesmeerd. 

Vergadering van de Europese Raad, foto Raad van de EU. 

Hoofdsteden regeren

Volgens de Council EU ben ik de enige van vandaag ongeveer 1.000 Brusselse correspondenten die de Europese Raad vanaf de start, midden jaren zeventig, heeft gevolgd. Voor een overzicht van mijn publicaties daarover zie de aangehechte brochure.[iv] Dat beraad verliep langs bijna driehonderd Europese toppen in behalve Brussel o.a. Thessaloniki en het Finse Tampere, Dublin en Wenen, Sevilla en Kopenhagen. Ik merkte op den duur dat de gigantische kantoren van de EU in Brussel, Luxemburgs en Straatsburg niet de besluitnemende centra zijn - zoals toch altijd wordt gedacht - maar de leiders in de nationale hoofdsteden.  “Voor mij begint en eindigt Europa met de lidstaten. Brussel dient de lidstaten, niet andersom” verklaarde premier Mark Rutte ooit. [v]

Het wordt nooit hardop gezegd maar naar mijn ervaring gebruiken de nationale politieke leiders de Europese Unie als instrument om, ondanks de globalisering van het economisch bestel, toch zo autonoom mogelijk te blijven. Daarom zullen die nationale staten nooit opgaan in een Verenigd Europa en is hun voortbestaan een belangrijk resultaat van de EU.

Destijds was het nog een geloofsartikel dat we op weg waren naar de federale Verenigde Staten van Europa. Daar hoor ik al jaren niemand meer over. De Franse grandeur, (hun naam als wereldmacht) zou dan verbleken: onmogelijk voor la patrie. Behalve Luxemburg en misschien België, vanwege de status van Brussel als de EU-hoofdstad, wil geen enkele natie oplossen in een Europese federatie. De bevolking wil dat niet. De nationale politici al hélemaal niet.   

Daarbij bepalen Berlijn en Parijs, ondanks vandaag 27 lidstaten, nog altijd de koers en het tempo in sterke mate. Zijn die twee het eens, wat overigens lang niet altijd het geval is, dan komt er in Europa wat van de grond. De Europese Commissie is dan de ingenieuze smid die het compromisvoorstel presenteert.  

Europa in drievoud

Vroeger verliep alles meer informeel. Vooral na de toppen in locaties elders in Europa dronken we na afloop van de persconferentie een glaasje met de premier. En dit nadat we met hun vrouwen [Liesbeth den Uyl en later Ria Lubbers] in een kroeg in de omgeving op hem hadden gewacht. Vandaag verloopt alles via een leger woordvoerders. De regeringsleiders staan de pers korter dan destijds te woord achter een scheidslijn, het ‘Brusselse touwtje’.

Ik leerde dat het ingewikkelde Europese overleg uiteindelijk toch in slechts drie woorden is samen te vatten: nationaal belang en het compromis als de oplossing. Ieder besluit draait daarom. Bij het zoeken naar het verlossende compromis worden de uiteenlopende nationale belangen tegen elkaar afgewogen. En moet iedereen wat toegeven. Neem als voorbeeld het coronaherstelfonds gefinancierd uit enorme Europese schulden. Duitsland en Nederland waren daar vierkant tegen. Totdat bondskanselier Merkel onder druk van Frankrijk draaide en Nederland ineens wel mee moest.    

Vanaf mijn Brussels bureau naar het Europese overleg!  

Foto: Paulina de Vleeschouwer.

Alom Europa (1)

Vandaag bemoeit de Europese Unie bemoeit zich met werkelijk álles. Van onze defensie tot de woningbouw, van de aanbestedingen tot de vrijheid van meningsuiting, van de visvangst tot de relatie met Washington DC, Moskou en Peking. Dat was vroeger helemaal niet zo. Toen ik in Brussel arriveerde telde de Permanente Vertegenwoordiging van Nederland bij de EU ruwweg 25 man, plus een telefoniste. Vandaag pak weg 125 vrouwen en mannen. Alle Haagse ministeries hebben er kiene specialisten gedropt. Bovendien is het aantal aangesloten landen, bij mijn komst 12 - met vandaag een achttal aanvragers in de wachtkamer - op weg naar de 35. 

Alom Europa (2)

Ik denk dat de Europese Unie niet iets is waar je tegen kunt zijn. Die EU is er gewoon. De samenleving is er totaal mee verknoopt. Je kunt verschillen van mening over de taken, de activiteiten en het beleid. Daar draait het permanente beraad tussen de 27 landen en de Europese instellingen dan ook om. Daarbij zullen de grote spelers vaak overwegen. Daarom werkt Nederland graag samen met die “grote jongens”. Vroeger met de Britten en vandaag vooral met Duitsland. Vooral de kleinere landen zijn verder gebaat bij het respecteren van de Europese spelregels. Alleen dan zijn hun belangen en prioriteiten safe. Die rol speelt als het goed is de officieel neutrale Europese Commissie, die dat echter doet aan de hand van haar eigen politieke voorkeuren.

Nederland telt als “soortelijk gewicht” (onze economie, omvang bevolking e.d) in die grote EU voor ongeveer vier procent. Tegen die achtergrond gezien tellen wij volop mee. Want nogmaals: het gaat altijd weer om een compromis. Ook het grote Duitsland of Frankrijk of Italië moeten dan veren laten.     

De keerzijde

De keerzijde? Heb je het over democratie in de EU dan is dat haar grootste zwakte. Ze blijkt uit het gebrekkige politieke debat. Europa, dat interesseert de Nederlandse politici maar matig en het voor de EU onverschillige publiek hier nog minder, zo is al jaren mijn ervaring. Dit is overigens niet typisch Nederlands maar raakt de hele EU. De vraag is ook wel wat bijvoorbeeld een verpleegster in Bulgarije, een betonvlechter in Zweden, een leraar in Spanje of een manager in Ierland eigenlijk met het verre “Brussel” hebben. Dat is hét zwakke punt van de EU. 

“Europa zorgt voor meer welvaart, meer werk, voor reizen zonder grenzen en een grensoverschrijdende munt. En toch steken kiezers hun tong uit naar Europa zodra ze mogen stemmen”, schreef Frits Bolkestein ooit (De grenzen van Europa, 2004, blz. 30). Het Europees Parlement ligt voor de burger op de maan. Hier speelt het beruchte democratisch deficit waarvoor niemand een oplossing heeft. 

Alom Trump  

Kan de EU ook Trump aan? 

President Trump heeft de euroscepsis verjaagd! Algemeen dringt nu het besef door hoe ongelooflijk we van Amerika afhankelijk zijn. Het belangrijkste besluit om daar sterker te komen staan is vorig jaar in NAVO-verband in Den Haag gevallen. Op termijn vijf procent van onze welvaart opofferen voor onze veiligheid. 

Intussen zie je vandaag - nu via Hongarije de eenheid onder de EU-27 is hersteld -  ongekende activiteiten opbloeien. Het via een Made in Europe wet redden van de door China bedreigde maakindustre; de opbouw van een Europese defensie-industrie; de komst van een Spaar en Investeringen Unie; vereenvoudiging van de onnodig gecompliceerde wetgeving. Aanhang krijgt nu het klassieke Franse streven naar strategische autonomie van de EU in cruciale sectoren als bijvoorbeeld technologie en energie. Of neem ReArm Europe: 800 miljard bestemd voor defensie. Er wordt zelfs gesproken over wederzijdse militaire bijstand, tot voor kort was dat onvoorstelbaar. “Eén Europa, één markt” is de marsorder. Zie verder de recente vrijhandelsakkoorden met o.a. Zuid-Amerika en India die ons onafhankelijker maken van de VS. Uiteindelijk komt het er op neer at de EU een nieuwe plaats vindt in de wereldorde. 

Kortom zal het mij niet verrassen als de EU komende jaren onder druk van de ons soms zelfs vijandige Verenigde Staten, van een ons beangstigend Rusland en rivaliserend China ongekende initiatieven neemt. De Commissie werkt daartoe aan diverse draaiboeken uit. Onze veiligheid, onze welvaart, het klimaat, de energievoorziening zijn enkele prioriteiten. Wel nog de vraag of de Europese Raad de adem vindt de vereiste knopen door te hakken.   

Het is verder interessant dat de Europese Raad Amerika tegengas gaf door onlangs te besluiten onverkort vast te houden aan multilaterale akkoorden, het internationaal recht en de codes van de VN. Logisch dan dat Europa niet meedoet aan de oorlog met Iran.   

Onverschillig Nederland 

Wat de burger vandaag heeft aan de EU? Al jaren geef ik hier lezingen voor groepen bezoekers uit Nederland die de EU willen leren kennen. Ik vertel ze dat dankzij het vrije verkeer van goederen en diensten iedereen jaarlijks ruwweg een maandsalaris extra krijgt. Maar werkelijk helemaal niemand schijnt dat te weten. Heeft de Haagse politiek er wellicht geen belang bij dit belangrijke winstpunt te roemen? Evenmin waren er vragen over de kosten voor onze schatkist van ons EU-lidmaatschap. Dat laat de Nederlander kennelijk onverschillig.    

Nederland is trouwens de enige van de 27 waar per referendum  zowel de beoogde Grondwet voor Europa als het associatieverdrag met Oekraïne zijn verworpen.   

Ander voorbeeld. Vrijwel alle Belgische regeringsleiders werden nadien lid van het Europees Parlement. Geen Nederlandse minister-president heeft daar ooit aan gedacht. Nederland is ook het enige van de zes oorspronkelijke EU-landen dat nooit de Commissievoorzitter leverde.[vi] Piepklein Luxemburg mocht dat al drie keer. 

Zo gezegd bepaalt ons Nederlandse belang, onze brede welvaart, onze veiligheid en ons toekomstperspectief onze rol in de alsmaar grotere EU. Wie is daar niet bij betrokken en dus pro Europa?

Dr. Jan Werts is journalist en publicist en promoveerde in 1991 op een dissertatie over de Europese Raad. Hij is voor het Montesquieu Instituut de vaste correspondent in Brussel.