De vroegere Belgische ambassadeur in Nederland Dirk Achten heeft na zijn pensionering een behartenswaardig boekje geschreven.1 Hij vergelijkt daarin de bestuursinrichting en bestuurscultuur van Nederland en België. Hij heeft recht van spreken: hij was voor zijn ambassadeurschap jarenlang SG van het Belgische ministerie van Buitenlandse Zaken en heeft 10 jaar lang als ambassadeur het openbaar bestuur in Nederland van nabij meegemaakt. Zijn conclusie is dat de overheid in Nederland op veel onderdelen beter functioneert dan de Belgische. Maar er is één uitzondering. Hij is verbaasd over de geringe aandacht in Nederland voor handhaving, zeker in verhouding tot de aandacht die beleid maken krijgt.
Herkenbaar! Van beleid kunnen we niet genoeg krijgen, elk probleem, elk pechgeval leidt tot de roep om beleidsinterventies en een berg aan nieuwe regels. De beleidsdirecties groeien hier dan ook als kool. Maar handhaving van die regels? Héél voorzichtig, niet te snel, veel begrip voor de overtreders, drie keer waarschuwen, eerst een gesprek, veel gedogen en vooral zachtaardig optreden, zelfs bij geweldplegers.
Deze zomer was er over casuïstiek over dit onderwerp niet te klagen. Het begon met de Merwedebrug bij Gorinchem die het een beetje begint te begeven. Dus geen vrachtauto’s meer, aldus Rijkswaterstaat. Degene die dacht dat zoiets heel gemakkelijk is te handhaven, had buiten de waard gerekend! Er moesten eerst camera’s komen en dat duurde een paar weken. Vervolgens bleken buitenlandse vrachtauto’s buiten schot te blijven. Dus bleven er ondanks het verbod dagelijks honderden vrachtauto’s over de brug gaan. Uiteindelijk ging de politie de vrachtauto’s maar aanhouden en verbaliseren. Dat raakte slechts een fractie van de overtreders want zoiets kost een half uur (een half uur!) per vrachtwagen.
Tweede voorbeeld: tractors van protesterende boeren die reden op plekken waar dat niet mocht. Ze konden echter niet op de bon geslingerd worden, want hun kentekens waren afgeplakt. Wat trouwens ook verboden is. Maar ook daarvoor kun je hen dus niet op de bon slingeren. Een mooie variant van Catch 22! Resultaat: de boeren bleven hun gang gaan. Het kreeg allemaal een heel vervelende dimensie toen op de A59 een dodelijk ongeval plaatsvond door een file die was ontstaan door daar ten onrechte rijdende tractoren. De politie zou hebben gezegd dat ze niet zou ingrijpen. Het werd een welles-nietes-spel tussen de handhavers, te gênant voor woorden. XR wilde trouwens niet achterblijven en begaf zich in strijd met de regels ook op de autoweg. Maar dat lag heel anders, werd door hen betoogd, daar ging het om het redden van het klimaat. Het duurde vervolgens maar liefst twee uur om enkele tientallen demonstranten te verwijderen.
Het beeld ontstaat van een overheid die veel normen over ons heen stort maar traag en terughoudend is bij de handhaving, ja soms zelfs met zich laat sollen. Dat komt het gezag van de overheid niet ten goede.
Hoe is dat te verklaren? Wij zijn van oudsher gek op het stellen van normen, de vinger gaat snel omhoog. Ons wordt voortdurend en indringend ingeprent waar wij ons aan moeten houden. Maar om die indringendheid een beetje te compenseren, zijn bescherming en vergeving eveneens in overmaat in ons systeem terechtgekomen. Wij koesteren tolerantie, tot op het naïeve af. ‘De meeste mensen deugen’ was niet voor niets een bestseller. ‘Moet toch kunnen, waar maak je je druk over?’, reacties van deze soort zijn er legio. Ik las2 dat het ministerie van Justitie, toch onze opperhandhaver zou je denken, slechts bij 50% van de eigen wetgeving van tevoren toetst of die regels uit te voeren en te handhaven zijn. Tja, dat schiet dus niet op!
Handhaving is lastig. De overtredende burger is buitengewoon goed beschermd, kan op vele manieren genoegdoening eisen als hij hard wordt aangepakt en heeft de media en de politiek vaak op zijn hand. Dus dan ben je als overheidsfunctionaris liever maar een beetje terughoudend. Handhaving gaat vaak gepaard met ingrijpen en geweld, ook niet echt zaken waar je populair van wordt of politiek mee ‘scoort’. Over de enkeling die zo nu en dan eens wat steviger wil optreden wordt vaak een beetje meesmuilend gedaan. Pietje Bell is een stuk populairder dan Bromsnor. Axioma’s als ‘dura lex sed lex’ en ‘rules are rules’ kennen geen Nederlands equivalent. ‘Hoezo niet?’ is een veel vaker gebruikte term als iets niet mag.
Er zijn natuurlijk uitzonderingen, en daarbij slaat het dan soms weer door naar de andere kant. De piepkleine Inspectie Geneesmiddelen gaf tot veler verbazing enorme boetes aan journalisten die iets positiefs hadden verkondigd over een geneesmiddel, een scherp contrast met het voorzichtige optreden van andere onderdelen van het Staatstoezicht op de Volksgezondheid. De Arbeidsinspectie deelde tonnen boetes uit aan een sportschool voor sjoemelen met arbeidsvergunningen. En de Autoriteit Persoonsgegevens kwam ineens en wellicht ook tot haar eigen verbazing in de positie om als uitvoerder van Europees toezicht een boete van meer dan € 800 miljoen aan Uber te mogen uitdelen, een boete die hoger is dan alle boetes van alle Nederlandse toezichthouders van tientallen jaren bij elkaar.
Incidenten als op de A59 vergroten de aandacht voor strenge en consequente handhaving. Maar vaak ebt die snel weer weg, en vallen we terug in de praktijk van ‘veel beleid, matige uitvoering en slechte handhaving’. En blijven we het op dat laatste punt dus slechter doen dan België.
Roel Bekker is voormalig SG bij het rijk en voormalig bijzonder hoogleraar Arbeidsverhoudingen publieke sector
- Dirk Achten. Ligt het aan ons? Waarom Nederlanders en Belgen hun land anders organiseren. Manteau. 2023.
- NRC, 8 september 2026.